Pawiak

Jednym z miejsc martyrologii narodu polskiego z okresu II wojny światowej jest Muzeum Więzienia Pawiak, przez który przeszło ponad 100 tysięcy ludzi, z czego prawie 37 tys. zostało zamordowanych w tym miejscu. Jednak historia tego zakładu karnego przy ul. Dzielnej w Warszawie sięgała pierwszej połowy XIX wieku i wiązała się z rozwojem systemu penitencjarnego na polskich ziemiach pod rosyjskim zaborem. Choć początkowo osadzano tu kryminalnych przestępców, to z czasem dołączyli do nich polityczni więźniowie. Jednak to najczarniejsza karta z lat II wojny światowej przysłoniła w całości dzieje tego zakładu karnego.

Kulmhof am Neer

Pierwsze obozy koncentracyjne w III Rzeszy powstały już w 1933 r. Kierowano do nich politycznych wrogów oraz osoby uznane za szkodliwe dla państwa. Jednak to dopiero wraz z wybuchem II wojny światowej nastąpił rozwój ośrodków masowej zagłady. Niemieckie władze lokowały nowe obiekty na podbitych terenach, w tym polskich. W ten sposób powstały obozy w Auschwitz, Bełżcu, Chełmnie nad Nerem, Majdanku, Sobiborze oraz Treblince. Do tego wykazu należy dodać także Gross – Rossen (w Rogoźnicy) oraz Stutthof (Sztutowo), które przed 1939 r. znajdowały się poza granicami II Rzeczypospolitej Polskiej. Tylko dwa wymienione miejsca – zgodnie z literaturą przedmiotu – pełniły funkcję obozu koncentracyjnego – Auschwitz oraz Majdanek.